Από την Τετάρτη όταν έγινε γνωστή η είδηση του θανάτου του ακαδημαϊκού, κοινωνιολόγου Κωνσταντίνου Τσουκαλά μέχρι σήμερα το προφίλ της συζύγου του, Φωτεινής Τσαλίκογλου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισε με θερμά λόγια για τη ζωή και το έργο του σπουδαίου διανοητή.Στενοί φίλοι, συνεργάτες, πρώην φοιτητές και ακαδημαϊκοί εξέφρασαν τα συλλυπητήρια και τη συμπαράστασή τους στην συγγραφέα και καθηγή…
Από την Τετάρτη όταν έγινε γνωστή η είδηση του θανάτου του ακαδημαϊκού, κοινωνιολόγου Κωνσταντίνου Τσουκαλά μέχρι σήμερα το προφίλ της συζύγου του, Φωτεινής Τσαλίκογλου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισε με θερμά λόγια για τη ζωή και το έργο του σπουδαίου διανοητή.
Στενοί φίλοι, συνεργάτες, πρώην φοιτητές και ακαδημαϊκοί εξέφρασαν τα συλλυπητήρια και τη συμπαράστασή τους στην συγγραφέα και καθηγήτρια Ψυχολογίας, Φωτεινή Τσαλίκογλου.
Ο αρχιτέκτονας, συγγραφέας και ερευνητής Κωνσταντίνος Πίττας, ο οποίος ήταν ανιψιός του Κωνσταντίνου Τσουκαλά μίλησε για το μεγάλο κενό που αφήνει η απώλειά του. «Ο θείος μου, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, αφήνει ένα μεγάλο κενό, τόσο στην οικογένειά μας, όσο και στον δημόσιο διανοητικό, πνευματικό, και ηθικό βίο της χώρας». «Τον θυμάμαι, μικρότερος, στις οικογενειακές μαζώξεις σαν μια παρουσία επιβλητική και απρόσιτη, τουλάχιστον στα δικά μου παιδικά μάτια. Οι πρώτες μας πιο «ώριμες» συναντήσεις έγιναν αφού γύρισα από τις σπουδές μου στο εξωτερικό και του αποτάθηκα για να διαβάσει τις πρώτες συγγραφικές μου απόπειρες, με απόλυτο δέος να εκθέσω τις πρωτόλειες σκέψεις μου σε μιας τέτοιας διανοητικής εμβέλειας προσωπικότητα. Και όμως, μου έκανε εντύπωση πόσο υποστηρικτικός ήταν: δοτικός με την ανατροφοδότησή του, καίριος με τις παρεμβάσεις του, γενναιόδωρος με τις ιδέες του, και ενθαρρυντικός για τον δύσκολο δρόμο του διανοητικού μόχθου», τόνισε ο Κωνσταντίνος Πίττας.«Στο σπίτι του θυμάμαι χαρακτηριστικά τις βιβλιοθήκες που ξεχείλιζαν από βιβλία και σημειωματάρια, όπου ήξερε πάντοτε να εντοπίσει αυτό που αναζητούσε μέσα σε αυτό το δημιουργικό χάος. Από την «Ελληνική Τραγωδία» και το «Κράτος και Κοινωνική Ανάπτυξη» στον «Αόρατο Λεβιάθαν» και την «Επινόηση της Ετερότητας», η ανατρεπτική και ρηξικέλευθη σκέψη του επηρέασε, ενέπνευσε και καθόρισε τόσο το δικό μου διανοητικό ταξίδι, όσο και τόσων άλλων», σημείωσε.Και πρόσθεσε: «Αγαπημένη μας Φωτεινή Τσαλίκογλου, Ναταλία και Άγγελε, οι σκέψεις της οικογενείας είναι κοντά σας».
Η κόρη του στενού φίλου και κορυφαίου συνταγματολόγου, Δημήτρη Τσάτσου, Άννα Παπαδημητρίου Τσάτσου τόνισε: «Ενα αντίο στον αγαπημένο Κωσταντίνο, που γνώρισα στο σπίτι του στο Παρίσι με τον πατέρα μου στα εφηβικά μου χρόνια. Τι ματιά, τι ζεστασιά εκεί μέσα στα αναρίθμητα βιβλία του που τον συντρόφευαν. Στο σπίτι από όπου επέλεξε να φύγει ο αγαπημένος του φίλος Ν Πουλαντζάς.
Αργότερα αδερφικός του φίλος έγινε ο πατέρας μου, και έτσι αποχαιρετώντας σήμερα τον Κωσταντίνο αποχαιρετώ κομμάτι της ζωής μου, γιατί οι σχέσεις των οικογενειών μας ήταν πολυεπίπεδες γιατί αφορούσαν και τους παππούδες μου.Έτσι λοιπόν αυτό που νοιώθω σήμερα να με κατακλύζει είναι όσα δεν προλάβαμε να πούμε, τα πιο προσωπικά που ήξερε του πατέρα μου, του παππού μου Ηλία Τσιριμώκου για όσα είχε γράψει ως ημερολόγιο της δύσκολης περιόδου, το οποίο μου είχε ζητήσει όταν έγραφε την Ελλάδα των Συνταγματαρχών και ήταν εξαφανισμένο… τις σκέψεις του για τον τρίτο δρόμο που ενοχλούσαν πολλούς..
Ναι Κωνσταντίνε δεν προλάβαμε να κάνουμε τις συζητήσεις που θέλαμε γιατί πίστευα πως υπάρχει πάντοτε χρόνος. Μεγάλο λάθος. Τα υπόλοιπα σπουδαία τα γράφουν άλλοι για σένα και τα βιβλία σου για πάντα.
ΥΓ: Η κοινή μας ταξική προέλευση μας έδωσε την κοινή εμπειρία της σκληρής απόρριψης όταν στρατευτήκαμε σε πολιτικό χώρο που δεν άρεσε στις ρίζες μας. Βέβαια κοινή ήταν και η μετέπειτα απογοήτευσή μας».
«Φωτεινή μου, εύχομαι θερμά συλλυπητήρια για την τόσο σημαντική σου απώλεια», σημείωσε η Ελληνίδα συνθέτρια, Ελένη Καραΐνδρου.
«Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς θα είναι πάντα αυτός που ξέραμε, γνωρίσαμε, ακούσαμε, διαβάσαμε. Ακαδημαϊκός, πανεπιστημιακός, διαπρεπής κοινωνιολόγος, διανοούμενος. Θα υπάρχει μέσα από την σπουδαία συγγραφή του, τα βιβλία του, τη ζηλευτή ακαδημαϊκή πορεία του στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Κυρίως όμως, και αυτό θα μας λείψει, ο Κωνσταντίνος ήταν ένας μεγάλος διανοητής, ένας ανεκτίμητος δάσκαλος. Ένας πολίτης που νοιαζόταν για τη συνέχεια της ιστορίας, της κοινωνίας, της εκπαίδευσης, της πραγματικής προόδου, ανήσυχος εδώ και πολλά χρόνια για την πορεία του Ευρωπαϊκού «διαφωτισμού». Κρατάω ένα πολύ μικρό απόσπασμα από την αντιφώνηση του στο Πανεπιστήμιο όταν αναγορεύθηκε πρόσφατα ακαδημαϊκός. «Η πορεία του κόσμου φαίνεται πια να προκαθορίζεται από μια συστημική αυτάρκεια. Μιαν αυτάρκεια που, με τη σειρά της, ανοίγει το δρόμο προς μια διάχυτη πλέον πνευματική νωχέλεια». Χαίρε Κωνσταντίνε! Σ’ ευχαριστούμε για όσα μας έμαθες. Φωτεινή μου κουράγιο έχεις τη σκέψη και την αγάπη μας», ανέφερε η Άννα Νταλάρα.
Η κοσμήτορας της Σχολής Πολιτικών Επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Δέσποινα Παπαδοπούλου έγραψε: «Έφυγε ο σημαντικότερος ίσως διανοούμενος της σύγχρονης Ελλάδας. Αντίο Κωνσταντίνε έχε γειά. Θα είσαι πάντα εδώ ο δάσκαλος, ο πατέρας της σκέψης, ο άνθρωπος που ήταν κοντά στον αειμνήστο Νίκο Πουλαντζα όταν έφευγε, αυτός που μας συνόδευσε στο Παρίσι ή στην Αθήνα με το ίδιο πάθος. Αντίο! Στη μνήμη θα είσαι αιώνιος. Κράτα γερά αγαπημένη Φωτεινή Τσαλίκογλου!».
Μεγάλη συγκίνηση για τον θάνατό του στον πολιτικό και ακαδημαϊκό κόσμο
Πολιτικοί, καθηγητές και συνταγματολόγοι τον αποχαιρέτησαν με εξαιρετικά συγκινητικά λόγια. Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Κωνσταντίνος Υφαντής σε ανάρτησή του μίλησε με σεβασμό για τον καθηγητή του, Κωνσταντίνο Τσουκαλά.
«Τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά είχα την μεγάλη τύχη να τον έχω καθηγητή στην Νομική Σχολή του ΑΠΘ το 1983-84 ενώ ήταν ακόμη στην Γαλλία και λίγο πριν αναλάβει καθήκοντα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Δεν ξέρω πόσες και πόσοι από την τάξη εκείνη τον θυμούνται αλλά εγώ έχω πολύ έντονη την εικόνα του στο μεγάλο αμφιθέατρο, να διδάσκει με πάθος Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία. Γοητευτικός, μαγικός, καθηλωτικός», έγραψε ο Κωνσταντίνος Υφαντής.
Και συνέχισε: «Μετά από 14 χρόνια με καλωσόρισε ως συνάδελφο στο ΕΚΠΑ μαζί με μια γενιά μεγάλων δασκάλων, η οποία δυστυχώς για όλες και όλους μας βρίσκεται στην έξοδο. Δεν χρειάζεται εγώ να πω το παραμικρό για το έργο του και την τεράστια συμβολή του στην εξέλιξη της ελληνικής κοινωνιολογίας». «Θα τον θυμάμαι πάντοτε με απεριόριστο σεβασμό και αγάπη. Θεωρώ πως ήταν από τους αναντικατάστατους», κατέληξε ο Κωνσταντίνος Υφαντής.
Σε προσωπικό και συγκινητικό τόνο αποχαιρέτησε με ανακοίνωσή του τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά ο Ευάγγελος Βενιζέλος. «Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς κατάφερε να μείνει πάντα νέος αναζητώντας διαρκώς νέες ερμηνευτικές προτάσεις, ενώ αυτές που είχε αναδείξει πριν πενήντα και πλέον χρόνια ως εργαλεία για την κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας έχουν καταστεί εδώ και δεκαετίες κοινής αποδοχής», τόνισε ο Ευάγγελος Βενιζέλος.
«Αποχαιρετώ με μεγάλη θλίψη και αγάπη τον συγκάτοικό μου στο ίδιο γραφείο στη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης, τον χρήστη της ίδιας τηβέννου, αυτής του παιδικού του φίλου και δασκάλου μου Δημήτρη Τσάτσου. Αποχαιρετώ το φωτεινό μυαλό του, τη χάρη του λόγου του, το μοναδικό του ύφος, τη συστολή που καταβάθος τον χαρακτήριζε, την ευγένεια με την οποία χειριζόταν τις πολιτικές διαφωνίες, την ικανότητα του να αναθεωρεί», τόνισε ο Ευάγγελος Βενιζέλος.
«Η Φωτεινή που φώτισε τη ζωή του τώρα καλείται να διαφυλάξει μια μεγάλη παρακαταθήκη», υπογράμμισε ο Ευάγγελος Βενιζέλος.
Ο συνταγματολόγος και καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Κοινωνικής Διοίκησης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Ξενοφών Κοντιάδης έγραψε για την φιλία τους με μεγάλη συγκίνηση. «Δεν είναι εύκολο να γράψω για τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά. Αρχές Ιουλίου που συναντηθήκαμε τελευταία φορά στο σπίτι του ήταν καταβεβλημένος από την αρρώστια, αλλά μου μιλούσε με ενθουσιασμό για το επόμενο βιβλίο που είχε στο μυαλό του, πιάνοντας το νήμα από το τελευταίο μέρος των “Ειδώλων Πολιτισμού” και την “Επινόηση της ετερότητας”. Ήταν αστείρευτη η δημιουργική περιέργειά του, όπως και η αγάπη του για τη ζωή, για όλες της όψεις της», έγραψε σε ανάρτηση ο Ξενοφών Κοντιάδης.
Και πρόσθεσε: «Αυτό που είναι πιο δύσκολο να παρουσιαστεί είναι ο άνθρωπος. Με τον Τσουκαλά γίναμε φίλοι “εξ αντανακλάσεως”: Συνδεόμασταν και οι δύο στενά με τον Δημήτρη Τσάτσο, με τον οποίο ο Κωνσταντίνος ήταν παιδικός φίλος, λίγα χρόνια μικρότερος. Τους θυμάμαι σε ατέλειωτες θεωρητικές συζητήσεις που κατέληγαν συνήθως σε ανέκδοτα και καλαμπούρια: Ήταν και οι δύο αφοσιωμένοι με γνήσιο πάθος στον στοχασμό για την πολιτεία, όμως αυτό κάθε άλλο παρά τους είχε αποστειρώσει από τα γήινα, τα ανθρώπινα, τα καθημερινά. Η κουβέντα για την τρέχουσα πολιτική, για τα προβλήματα της ζωής, για τα πάθη που μας βασανίζουν ήταν πάντα στην ημερήσια διάταξη».
«Πάνε σχεδόν είκοσι χρόνια πια που βρεθήκαμε πρόεδρος εγώ και αντιπρόεδρος εκείνος του Ιδρύματος Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, όπου η συμβολή του ήταν πολύτιμη χάρη και στην εμπειρία του ως διευθυντή και προέδρου του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών για πάνω από δέκα χρόνια, προέδρου του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού και άλλες αντίστοιχες θέσεις. Για το Ιδρυμα Τσάτσου είναι τεράστια η απώλειά του και θα τον τιμήσει όπως αρμόζει τους επόμενους μήνες», ανέφερε ο Ξενοφών Κοντιάδης.
«Αν θυμάμαι καλά ήταν το 2011 ή 2012, στην καρδιά της οικονομικής κρίσης, όταν πήρα την πρωτοβουλία να κάνουμε γύρω στις δέκα συναντήσεις στο σπίτι του, μαγνητοφωνώντας τις συζητήσεις μας για την περιπετειώδη ζωή και το έργο του. Αυτές οι συζητήσεις απομαγνητοφωνήθηκαν αλλά δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ. Μου μίλησε για το πώς ο πατέρας του, συνήγορος του Μπελογιάννη στις δύο δίκες που κατέληξαν στην εκτέλεσή του, τον πήρε μια μέρα στο δικαστήριο, δεκατετράχρονο έφηβο, κι αυτή υπήρξε η καθοριστική στιγμή για τη διαμόρφωση της πολιτικής του συνείδησης (περιγράφω τη σκηνή στο μυθιστόρημά “Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο”), όπως και η συνάντησή του εκείνα τα νεανικά χρόνια με την κόρη του Δημήτρη Μπάτση, που εκτελέστηκε μαζί με τον Μπελογιάννη», σημείωσε.
«Μου μίλησε βέβαια ο Κωνσταντίνος για τον Πουλαντζά, παιδικό του φίλο, για τα χρόνια των σπουδών του, πώς εγκατέλειψε μία πολυτελή υποτροφία στο Πρίνστον όταν ξέσπασε ο Μάης του ’68 για να πάει στο φλεγόμενο Παρίσι, πώς εκεί γνώρισε μυθικά πρόσωπα όπως ο Φουκώ, ο Αλτουσέρ, ο Καστοριάδης, ο Λακάν, ο Αξελός, πώς διαπλάστηκε ο θεωρητικός στοχασμός του όχι μόνο μέσα από τα βιβλία και τα ακαδημαϊκά σεμινάρια αλλά και από τα βιώματα, τους ανθρώπους, τα ταξίδια», τόνισε.
«Με τον Κωνσταντίνο μοιραστήκαμε πολλά καλοκαίρια στην Αίγινα, όπου έτυχε να παραθερίζουμε σε κοντινά σπίτια, συχνά μαζί με τους συνήθεις καλεσμένους του, τον Ηλία Νικολακόπουλο και τον Τάκη Καφετζή. Δεν θα αναφερθώ εδώ σε οινοποσίες, πολιτικούς καβγάδες, εκμυστηρεύσεις και καλαμπούρια, αλλά σε κάτι που μου είχε πει ο Κωνσταντίνος για τη θάλασσα: Αυτό που δεν χόρταινε ήταν να βουτάει ώρες με τη μάσκα για να παρατηρεί τον βυθό, τα ψάρια, τα κοχύλια, τα θαλάσσια φυτά. Αν υπάρχει ένας άλλος κόσμος εκεί που βρίσκεται τώρα, ελπίζω να είναι για τον Κωνσταντίνο μια ατέλειωτη καλοκαιρινή θάλασσα», κατέληξε ο Ξενοφών Κοντιάδης.